Δούρειος Ίππος

Ιστοχώρος πολιτικής ανάλυσης και διαλόγου

Αγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου και η ρωσική παρουσία στα Βαλκάνια

* Του Φάνη Μαλκίδη

Το ιστορικό πλαίσιο

Μπορεί στο παρελθόν τα Βαλκάνια να είχαν μεγάλη σημασία για τη Ρωσία ή/και την ΕΣΣΔ, όμως ποτέ αυτή η σημασία δεν είχε το ειδικό βάρος, τη μεγάλη γεωστρατηγική αξία, όσο σήμερα. Η παρουσία της Ρωσίας στα Βαλκάνια ξεκινά με το συμβολισμό περισσότερο, παρά με την ουσία που εμπεριέχουν τα «Ορλωφικά», συνεχίζεται με την κρίσιμη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, η οποία ανέδειξε τις οικονομικές παραμέτρους αυτής της παρουσίας, και κορυφώνεται με τις παρεμβάσεις της ΕΣΣΔ το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, σε μία σειρά από κράτη της βαλκανικής περιοχής (Αλβανία, Γιουγκοσλαβία, Ρουμανία, Βουλγαρία). Μάλιστα, αυτές οι παρεμβάσεις απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία και αξία, αφού η περιοχή αποτέλεσε τον κύριο βραχίονα της ψυχροπολεμικής πολιτικής της ΕΣΣΔ, σε σχέση, πολλές φορές, και με την Ελλάδα.

Μετά την διάλυση της ΕΣΣΔ

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η σκληρή περίοδος μετάβασης που ακολούθησε, η άνευ προηγουμένου λεηλασία του εθνικού πλούτου και η πολιτική του προέδρου της Ρωσίας Μπορίς Γιέλτσιν, δεν άφησαν και πολλά περιθώρια για να υπάρξει ρωσική παρουσία στα Βαλκάνια ,ούτε και αλλού. Η ανάληψη της εξουσίας από τον Πούτιν το 2000, μετά από μία μεγάλη οικονομική κρίση, σηματοδότησε μία νέα περίοδο για τη ρωσική εσωτερική (διώξεις των «Νεορώσων») και εξωτερική πολιτική, η οποία είχε πρόσφατη την εμπειρία του Κοσσυφοπεδίου, όπου η αναιμική παρουσία και παρέμβασή της είχε στοιχίσει στο εσωτερικό και στο εξωτερικό πεδίο (π.χ. Σερβία).

Η συνέχεια ήταν ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, αφού η Ρωσία είχε πλέον και τη δύναμη του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, και μπορούσε νασυνδιαλέγεται με τους δικούς της όρους, τόσο με χώρες της περιοχής που ήθελαν να στραφούν αλλού (π.χ. Γεωργία, Ουκρανία), όσο και του ευρύτερου γεωπολιτικού της περίγυρου (Βαλκάνια).

Η ενέργεια

Πολλοί δυτικοί παρατηρητές σημειώνουν ότι το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών έχει υποκατασταθεί από την Gaz-Prom και τη Lukoil. Και πράγματι, η ενέργεια έπαιξε τον πιο καθοριστικό, τον πρωταγωνιστικό ρόλο για να επανασυνδεθεί η Ρωσία με την βαλκανική περιοχή των κοινών πολιτισμικών αναφορών (Σερβία, Βουλγαρία) και των ειδικών σχέσεων (Ελλάδα), που παλιές αιτίες (Ψυχρός Πόλεμος) και νέες συνθήκες (ευρωατλαντική προοπτική των βαλκανικών χωρών) είχαν διακόψει ή έτειναν να διακόψουν.

Στη Ρουμανία, η Gaz-Prom εξασφάλισε το μονοπώλιο στην αγορά αερίου της χώρας και έγινε ο μοναδικός προμηθευτής της κρατικής εταιρείας Rom-Gaz.

Στη Βουλγαρία, η επίσκεψη του Πούτιν, 130 χρόνια από την απελευθέρωση της Βουλγαρίας από τους Οθωμανούς από στρατιωτική δύναμη της οποίας ηγείτο ο Τσάρος της Ρωσίας Αλέξανδρος Β’, σηματοδοτεί το ιδιαίτερο ρωσικό ενδιαφέρον να προωθηθούν μέσω της κρατικής εταιρείας Gaz-Prom τεράστιας αξίας ενεργειακά έργα. Είτε πρόκειται για τον αγωγό πετρελαίου Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη, ο οποίος όταν ολοκληρωθεί θα μπορεί να μεταφέρει 35 εκατομμύρια τόνους πετρελαίου τον χρόνο (που στο μέλλον μπορεί να αυξηθούν στα 50 εκατομμύρια), είτε για τον αγωγό φυσικού αερίου Σάουθ Στριμ, ώστε η Ρωσία να καταλάβει τον κεντρικό ρόλο στην διάθεση ενέργειας στα Βαλκάνια και την υπόλοιπη Ευρώπη. Ο αγωγός φυσικού αερίου Σάουθ Στριμ και ο αγωγός πετρελαίου Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη ικανοποιούν πλήρως τα μακροπρόθεσμα εθνικά συμφέροντα της Ρωσίας (και των Ευρωπαίων εταίρων) τονίζει ο Πούτιν.

Στη Σερβία, η κρατική εταιρία της χώρας, NIS, εξαγοράζεται από την Gaz-Prom έναντι 400 εκατομμυρίων ευρώ, παρά τις αντιδράσεις της σερβικής αντιπολίτευσης ότι η πώληση γίνεται για να εξασφαλιστεί η ρωσική υποστήριξη απέναντι στην ανεξαρτητοποίηση του Κοσσυφοπεδίου, μία άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρος της ρωσικής παρουσίας. Έχει βεβαίως αξία να σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση αντέδρασε στην είδηση της εξαγοράς της NIS από την Gaz-Prom, αφού τόνισε ότι η πώληση θα πρέπει να γίνει με «αντικειμενικά και οικονομικά κριτήρια», γνωρίζοντας ότι τα Ελληνικά Πετρέλαια, με παρουσία στη Σερβία (με την ΕΚΟ – Yu) και το Μαυροβούνιο (με τηνYugo-KOTOR), σε συνεργασία με την Αυστριακή OMV, ήταν οι αντίπαλοι του ρωσικού κολοσσού.

Η Ρωσία αποκτά τον έλεγχο της ενεργειακής αγοράς της Σερβίας προσφέροντας την κατασκευή ενός αγωγού –παρακλάδι του Σάουθ Στριμ, ο οποίος αρχικά θα ξεκινούσε από την Βουλγαρία, θα διέσχιζε την βόρειο Ελλάδα και θα κατέληγε – μέσω της Αδριατικής – στην Ιταλία.

Τώρα, στα πλαίσια της εξαγοράς της NIS η Ρωσία υπόσχεται την κατασκευή και άλλου αγωγού, που θα διασχίζει την Σερβία και θα καταλήγει στην Αυστρία και την βόρειο Ιταλία, ενώ οι όροι της συμφωνίας προβλέπουν επίσης εγκατάσταση αποθήκευσης φυσικού αερίου.

Η ενεργειακή παρουσία της Ρωσίας στα Βαλκάνια υπονομεύει τις προσπάθειες της Ευρώπης να περιορίσει την ενεργειακή της εξάρτηση από την Ρωσία, αφού ακυρώνεται στην ουσία η κατασκευή του αγωγού Ναμπούκο που θα μετέφερε φυσικό αέριο από την Κασπία στην Ευρώπη μέσω Τουρκίας, αποφεύγοντας τα ρωσικά εδάφη. Συμπερασματικά, η Ρωσία έχει ήδη υλοποιήσει και προτίθεται να δημιουργήσει (εκεί που δεν υπάρχει μέχρι σήμερα), ένα «ενεργειακό πλέγμα», που θα περιλαμβάνει την Αθήνα, τα Σκόπια, τη Σόφια, το Βουκουρέστι και τα Τίρανα,μετά και την ολοκλήρωση του αγωγού που θα παροχετεύει ρωσικό αέριο στην Αλβανία.

Σε ότι έχει σχέση με την ειδική περίπτωση της Τουρκίας, η σημερινή επιλογή της Άγκυρας να συνταχθεί ενεργειακά με τη Δύση δεν την αποσυνδέει ενεργειακά και οικονομικά από τη Ρωσία, αφού η κατασκευή του αγωγού Μπλου Στριμ, που θα μεταφέρει φυσικό αέριο προς την Τουρκία, υλοποιείται και οι διμερείς σχέσεις αυξάνονται και στους υπόλοιπους τομείς, με γεωμετρική πρόοδο. Η πρόσφατη συνάντηση Ερντογάν – Πούτιν έδωσε τέτοια μηνύματα.

Οι πολιτικές διαστάσεις

Στο πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο, η ρωσική παρουσία στα Βαλκάνια άρχισε να κορυφώνεται με την αντίθεσή της στο βομβαρδισμό της Σερβίας, το 1999. Ενδεικτική της αντίθεσης, αφού οι δυτικοί της σύμμαχοι δεν είχαν φροντίσει να την ειδοποιήσουν, υπήρξε η εντολή εν πτήσει του τότε πρωθυπουργού Γεβγκένι Πριμακόφ να επιστρέψει πίσω το αεροπλάνο που τον μετέφερε για επίσημη επίσκεψη στην Ουάσινγκτον, και η προσπάθεια Ρώσων στρατιωτών να σπεύσουν να προλάβουν τους νατοϊκούς, καταλαμβάνοντας το αεροδρόμιο της Πρίστινα.

Στην περίοδο που ακολούθησε η Ρωσία φρόντιζε να εκφράζει τις αντιρρήσεις της για τις διαφαινόμενες λύσεις ανεξαρτησίας του Κοσσυφοπεδίου, τόσο εντός του ΟΗΕ, όσο και εκτός. Χαρακτηριστικά, ο τότε πρεσβευτής της Ρωσίας στον ΟΗΕ, Σεργκέι Λαβρόφ, είχε προειδοποιήσει πως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης καθώς και η Εισαγγελέας Ντελ Πόντε διακατέχονταν από αντισερβική μεροληψία. Λίγο αργότερα, τον Μάρτιο του ίδιου έτους, η Ρωσία κατηγόρησε ανοιχτά το ΝΑΤΟ για την κατάσταση στο Κοσσυφοπέδιο και τη FYROM.

Μετά την 11/9, τα Βαλκάνια πέρασαν εμφανώς σε δεύτερη μοίρα στις προτεραιότητες της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής, αφού ο Πούτινκατανόησε αφενός ότι οι περισσότερες χώρες των Βαλκανίων ρέπουν προς τους δυτικούς οργανισμούς (ΝΑΤΟ, Ε.Ε.), αφετέρου δε ότι, στην παρούσα φάση, ο μόνος προνομιακός για αυτήν χώρος είναι ο οικονομικός-ενεργειακός. Έτσι, οι δυνατότητες που της προσφέρουν ταενεργειακά αποθέματα, μαζί με την εφαρμογή μιας πολιτικής επενδύσεων από τις εταιρίες πετρελαίου και φυσικού αερίου στα Βαλκάνια, θα μπορούσαν να αναπληρώσουν τις όποιες απώλειες. Έτσι, η συνεχής ρωσική αναβάθμιση στα Βαλκάνια, λόγω ακριβώς της ενεργειακής υπεροχής, ώθησε στον Πούτιν να προβεί στη δήλωση πως «η Ρωσία δεν μπορεί να παραμείνει απλός παρατηρητής όσων συμβαίνουν εκεί(στο Κοσσυφοπέδιο)». Οι δηλώσεις αλλά και οι πράξεις αποτελούν ισχυρή ένδειξη της πρόθεσης της Ρωσίας να έχει κεντρική θέση στηνπεριοχή, ενώ και η συνεχής επίκληση των αρχών του ΟΗΕ, των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας και η (αιωρούμενη) πιθανότητα άσκησης βέτο κινούνται ομοίως στην ίδια λογική. Σε περίπτωση, βεβαίως, ανεξαρτητοποίησης του Κοσσυφοπεδίου εκτός διαδικασίας του ΟΗΕ, η Ρωσία θα κινηθεί σε πιο συγκεκριμένους όρους πολιτικής δραστηριότητας.

Αντί επιλόγου

Η εταιρεία φυσικού αερίου Gaz-Prom ελέγχει ήδη πάνω από το 20% των ευρωπαϊκών εισαγωγών: μία σημαντική παράμετρος που αξίζει να σημειωθεί και να συνδυαστεί με το γεγονός ότι ο πρόεδρος της Ρωσίας, ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ήταν πρόεδρος της εταιρείας. Η Gaz-Prom είναι η μεγαλύτερη στον κόσμο εταιρεία φυσικού αερίου και όταν εξετάστηκε το ενδεχόμενο εισόδου της στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, η ιδέα απορρίφθηκε διότι η καταμέτρηση των περιουσιακών της στοιχείων την έκανε να έχει τόση αξία όση όλες οι άλλες εισηγμένες εταιρείες μαζί ( καθώς έχει στην ιδιοκτησία της όλα τα ρωσικά αποθέματα φυσικού αερίου). Στο ίδιο επίπεδο κινείται και η Lukoil, οπετρελαϊκός γίγαντας και δεύτερη μεγαλύτερη εταιρεία της Ρωσίας μετά την Gaz-Prom.

Η άνοδος της Ρωσίας και η επιστροφή της στο διεθνές στερέωμα, και ειδικότερα στα Βαλκάνια, συνδυάστηκε με την ενεργειακή υπεροχή που προσφέρουν οι ανωτέρω εταιρείες. Στο πολιτικό επίπεδο, το Κοσσυφοπέδιο γκρέμισε την πολιτική Γέλτσιν περί ισότιμης, εταιρικής σχέσης με τη Δύση και στάθηκε ένας από τους λόγους ανάδειξης ενός νέου προσώπου, με εντολή την αναγέννηση της Ρωσίας ως ανεξάρτητης, παγκόσμιας δύναμης. Στα Βαλκάνια, το Κοσσυφοπέδιο είναι η μικρογραφία αυτής της πολιτικής επιλογής. Πιο συγκεκριμένα και πρακτικά: το 2009 δεν είναι 1999, η σημερινή Ρωσία εγγυάται (στη Σερβία) ότι το Κοσσυφοπέδιο δεν πρόκειται να γίνει μέλος του ΟΗΕκαι ότι το Βελιγράδι θα ασκεί ντε φάκτο κυριαρχία στους σερβικούς πληθυσμούς του νέου κρατιδίου, όπως και της Βοσνίας. Η αναμονή για τις εξελίξεις στην περιοχή, εκτός από δυτικά χρώματα έχει πλέον και ρωσικές αποχρώσεις, διυλισμένες ή μη…

* Καθηγητής Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: