Δούρειος Ίππος

Ιστοχώρος πολιτικής ανάλυσης και διαλόγου

Αναδημοσίευση άρθρου του Μελέτη Η. Μελετόπουλου από την εφημερίδα το ΒΗΜΑ, 5/2/2010

Το 1989, στα δέκα χρόνια από τον πρόωρο θάνατο του Πουλαντζά, η επιθεώρηση Νέα Κοινωνιολογία (φθινόπωρο 1989, τεύχος 6, εκδόσεις Παπαζήση) δημοσίευσε ένα αφιέρωμα στον σημαντικό στοχαστή. Στο αφιέρωμα προβαλλόταν κυρίως ο ρόλος του ως ανανεωτή της μαρξιστικής θεωρίας και αναφέρονταν οι σχέσεις του με την ευρωκομμουνιστική Αριστερά, καθώς και με κορυφαίους γάλλους διανοητές. Ηταν ένα κλασικό επετειακό αφιέρωμα.

Το 1999, στην εικοσαετή επέτειο του θανάτου του Πουλαντζά, κυκλοφόρησε μία μελέτη μου με τίτλο Νίκος Πουλαντζάς: κριτικό δοκίμιο για έναν κορυφαίο μαρξιστή (εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1999, β΄ έκδοση 2001). Στο βιβλίο αυτό παρουσίασα συνοπτικά την κοινωνιολογική σκέψη και την πολιτική φιλοσοφία του Πουλαντζά. Διατύπωσα δε την άποψη ότι ο Πουλαντζάς διαφωνούσε, όπως συνάγεται από τα κείμενά του, με καίριες όψεις του κλασικού μαρξισμού. Λόγω όμως της ισχυρής την εποχή εκείνη κυριαρχίας της μαρξιστικής ιδεολογίας και λόγω της δικής του πολιτικής στράτευσης, δεν προχώρησε σε μια ανοιχτή θεωρητική σύγκρουση με τον μαρξισμό, αλλά περιορίστηκε στην ανασκευή κλασικών μαρξιστικών θέσεων εν ονόματι του Μαρξ, και μάλιστα με παραπομπές σε πρωτογενή μαρξιστικά κείμενα (ως γνωστόν το έργο του Μαρξ είναι τεράστιο και μπορεί να στηρίξει μία άποψη ή και την ακριβώς αντίθετή της. Αυτό που καλείται «κλασικός μαρξισμός» είναι η εκδοχή που προώθησαν τα σταλινικά κόμματα).

Επισήμανα, ωστόσο, στη μελέτη μου αυτή το περίεργο γεγονός ότι κοινωνιολογικά και κυρίως οντολογικά ο Πουλαντζάς δεν εξέφραζε τον ιδεότυπο του στρατευμένου μαρξιστή, αλλά μάλλον αυτόν του ανεξάρτητου και αδέσμευτου διανοούμενου. Μάλιστα έγραψα ότι, αν ξεφύγουμε από τα στερεότυπα και το αυτολογοκριτικό πλαίσιο της Μεταπολίτευσης, οφείλουμε να προβληματιστούμε από το γεγονός ότι ο Πουλαντζάς ήταν χριστιανός ορθόδοξος, πατριώτης, χαρακτηριζόταν από έντονη εθνική συνείδηση και λάτρευε την πατρίδα των προγόνων του, τη Μάνη, στοιχεία που θεωρούνταν συντηρητικά και πολιτικώς μη ορθά στους ιδεολογικούς και πολιτικούς χώρους όπου έδρασε ο Πουλαντζάς. Η επισήμανση αυτής της αντίφασης ήταν η βάση για τη μεταγενέστερη έρευνά μου για τον Πουλαντζά.

Δεν επαναλαμβάνω εδώ τις πληροφορίες των πηγών, ο αναγνώστης μπορεί να τις διαβάσει απ΄ ευθείας στις παραπομπές που ανέφερα. Επαναλαμβάνω συνοπτικά τα συμπεράσματα: ο Πουλαντζάς, έχοντας προ πολλού αποκηρύξει τον σταλινισμό, είχε επιπλέον αποστασιοποιηθεί συνολικά από τη μαρξιστική πολιτική θεωρία και είχε προσχωρήσει στη λεγόμενη αστική πολιτική επιστήμη και στο κοινοβουλευτικό δημοκρατικό μοντέλο, κατανοώντας ότι απαιτούνται μηχανισμοί διαμεσολάβησης μεταξύ των μαζών και της εξουσίας. Διερευνούσε ταυτόχρονα άλλες φιλοσοφικές κατευθύνσεις, όπως π.χ. την καντιανή φιλοσοφία του Κωνσταντίνου Τσάτσου. Ο Laclau μάλιστα σημειώνει (έ.α.) πως ο Πουλαντζάς είχε κατανοήσει ότι η βασική προϋπόθεση της μαρξιστικής πολιτικής θεωρίας, δηλαδή η ταξική πόλωση, δεν υφίστατο πλέον λόγω της αυξανόμενης ετερογένειας των σύγχρονων κοινωνιών. Μάλιστα ο Laclau θυμάται ότι, σε ερώτησή του αν θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί η κεντρική σημασία της εργατικής τάξης στην επαναστατική στρατηγική, ο Πουλαντζάς είχε απαντήσει «το έχω κι εγώ σκεφθεί αρκετές φορές, αλλά εν τοιαύτη περιπτώσει τι απομένει τότε από

Στο άρθρο του στα Νέα, ο Πουλαντζάς επεσήμαινε τις «αξιοσημείωτες δυνατότητες

Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Πουλαντζάς, όταν πέθανε, είχε αρχίσει να εργάζεται συστηματικά για τη συγγραφή ενός νέου βιβλίου, μελετούσε, συνέλεγε στοιχεία, κρατούσε σημειώσεις κ.λπ. Εκεί πιθανώς να υπήρχαν ενδείξεις για τις νέες κατευθύνσεις της θεωρητικής σκέψης του Πουλαντζά.

Θεωρώ απολύτως φυσική και αναμενόμενη την ιδεολογική- θεωρητική μετεξέλιξη ή και ριζική φιλοσοφική μεταβολή που είχε ήδη αρχίσει να συντελείται στη σκέψη του Πουλαντζά πριν από τον θάνατό του. Ενας νέος άνθρωπος 43 ετών, έχοντας ήδη παραγάγει σημαντικό θεωρητικό έργο, βρισκόταν σε διαρκή διαδικασία αναζήτησης και ωρίμανσης.

Ο Πουλαντζάς όμως είχε ήδη προλάβει να καταστεί, νεότατος, εμβληματική φυσιογνωμία και θεωρητικός ταγός του αριστερού κινήματος, και συγκεκριμένα του χώρου της λεγόμενης ανανεωτικής Αριστεράς. Ετσι κάθε απόπειρα αναθεωρημένης προσέγγισης εκλαμβάνεται ως ιεροσυλία. Πολύ περισσότερο στην Ελλάδα, όπου η ειδωλοποίηση εξυπηρετεί πολιτικές και άλλες σκοπιμότητες. Ετσι η προσέγγιση μιας πνευματικής προσωπικότητας εκτός του συνήθους πλαισίου στείρου λατρευτικού μιμητισμού της (αλλά και υποκρυπτόμενης προσαρμογής της σε συντεχνιακές ανάγκες και εκ των υστέρων νομιμοποιήσεις) θεωρείται απειλή για τις συστημικές ισορροπίες.

Επομένως δεν αναμένεται ανταπόκριση στην ανάγκη δυναμικής ερμηνείας του έργου και της προσωπικότητας του Πουλαντζά. Αυτό ίσως εξηγεί και την απουσία ουσιαστικής και κριτικής ενασχόλησης με το έργο τού σπουδαίου στοχαστή από τον ίδιον του τον χώρο. Πιθανόν μια σοβαρή συζήτηση να προέλθει- ως συνήθως- από την Εσπερία.

Advertisements

2 responses to “Αναδημοσίευση άρθρου του Μελέτη Η. Μελετόπουλου από την εφημερίδα το ΒΗΜΑ, 5/2/2010

  1. Δεμενόπουλος Ευάγγελος Φεβρουαρίου 8, 2010 στο 12:17 μμ

    Συγχαρητήρια για το πολύ ωραίο άρθρο σας.

  2. Ματθαίος Χ. Ανδρεάδης Μαΐου 15, 2010 στο 3:25 μμ

    Στι 23.2.2007 είχα δημοσιεύσει στις κατά εβδομάδα επιφυλλίδες μου το παρακάτω κείμενο, που έχει τη σημασία του, αφού αφορά στη στάση των διανοουμένων και βέβαια στην τραγικότητα ορισμένων απ΄αυτούς οι οποίοι διαψευδόμενοι στις προβλέψεις τους κατά στους συναφείς τους αγώνες, φτάνουν σε ιδεολογικά, προ παντός, αδιέξοδα μέχρις απελπισίας, όπως συνέβη και στον Νικ.Πουλαντζά.

    Ο ίλιγγος της «μαρτυρίας»
    Του Ματθαίου Χ.Ανδρεάδη
    Σε ολοσέλιδη συνέντευξη του στην «Καθημερινή» της 4.2.2007,ο λογοτέχνης της αριστεράς Δ.Ραπτόπουλος καταθέτει τη «μαρτυρία»του:
    Μιλάει για στρατευμένη ποίηση του Ρίτσου και Λειβαδίτn,«μέσα στη λογική που επικρατούσε τότε,που ήταν συνθηματική,λαϊκή,επική (…)στο μοτίβο επανάσταση, φλόγα,αέρας,παγωνιά».
    Οτι η αριστερά ειχε «παρεκτραπεί ως ιδεολογία απ΄την ανθρωπιστική της εκκίνησή,στη βαρβαρότητα,τη μαυρίλα…» Οτι για πρώτη φορά (με τη μυθιστορηματική τριλογία του Τσίρκα) η «σοβαρή λογοτεχνία έθετε το θέμα της ιστορίας του κινήματος και της εκτροπής του»,αλλ΄η αριστερά διέγραψε τον Τσίρκα, με επίθεση-λίβελλο του Αυγέρη.
    Μιλάει για «διαίρεση, κοινωνικοπολιτικό μίσος, ρεβανσισμό, παλαιοημερολογίτικο ριζοσπαστισμό, τριτοκοσμισμό και κρυφό έρωτα (του κόμματός του) με τη βία, επιμένοντας στην πάλη των τάξεων (χωρίς να λέει καθαρά ποιές τάξεις εννοεί εκτός από το κεφάλαιο,γιατί κάποιες κατηγορίες προνομιούχων είναι προστατευόμενοί του) και στη συγκρουσιακή λογική με το κράτος μόνο».Οτι «δεν προχώρησε σε κάθαρση της δικής του ιστορικής συνείδησης, με ειλικρινή αυτοκριτική και εμβόλιο δημοκρατικότητος,αλλ΄εξακολουθεί να έλκεται από ό,τι ολοκληρωτικό,οπισθοδρομικό και επικίνδυνο σέρνεται στον κόσμο».Και τέλος,οτι «ο δυτικός πολιτισμός δεν είναι η ντροπή του ανθρώπινου γένους,όπως θέλει να μας πείσει ο νέος ανατολισμός αριστεράς βλακείας.Τα μοντέλα που πραγμάτωσε η κομμουνιστική ιδεολογία, παντού,έφεραν φτώχεια και ανελευθερία.Και συντηρήθηκε μόνο με την τρομοκρατία».
    Και καταλήγει: «Ας αναγνωρίσουμε επιτέλους την πραγματικότητα, αντι να είμαστε οι αιώνιοι αντίπαλοί της».
    Εν προκειμένω, όσες φορές στα πράγματα εμφανίζεται ο ίλιγγος της «μαρτυρίας»,οπλισμένης μάλιστα με δύναμη αυτοκριτικής,ιδιαίτερα οταν συνιστά συναισθηματικό βάπτισμα,που αποβλέπει στο ζευγάρωμα της λογικής με το πάθος,του συναισθηματικoύ με τον ρεαλισμό,στοιχεία τά οποια θα μπορούσαν,τελικά,να συμβολίζουν τόν γνήσιο, σύγχρονο,δρόμο της «πολιτικής αρετής»,η συνηγορία της Ιστορίας πάντα ακολουθεί.
    Και η προσγείωση της λογικής δεν μπορεί να σημαίνει βέβαια,ιρρασιοναλιστική αφετηρία ενός νέου ιστορικού ξεκινήματος,στην οποία,οχι για πρώτη φορά,οδηγήθηκε παλαιότερα,ο τόπος,που συνεπέφερε συμφορές-κατάληξη με άλλες λέξεις της συναισθηματικής εκδοχής των πραγμάτων. Και ασφαλώς,η εμπειρία αυτής της καταλήξεως δεν πρέπει να πάει χαμένη…
    Πολλές φορές ο ίλιγγος της «μαρτυρίας» αφορά όνειρα σαρκωμένα σε μεγαλόστομες διακηρύξεις,που εξέφραζαν, ισως,βαθύτατους καϋμούς των τελευταίων γενεών και τα οποία έχουν διατηρήσει απείραχτο τον πυρήνα τους και την αξία τους,που ειναι αναντίρρητη,πιο πολύ σήμερα,ύστερα απ’ τη δοκιμασία αυτών των ιδανικών στο καμίνι της νεώτερης και σύγχρονης ιστορίας της χώρας.
    Ο ίλιγγος της «μαρτυρίας»,ενίοτε,ανατρέπει παγιωμένες αντιλήψεις για τα ιστορικά πεπραγμένα.Και αυτό έχει μεγάλη αξία για τη σωστή εκτίμηση της πραγματικότητος.
    Παλαιότερα οι «μαρτυρίες» που προσκόμιζαν,με κίνδυνο της ζωής τους,«οι μαρτυρούντες»,έμοιαζαν με τα νέα που έφερνε ο αγγελιοφόρος για μια καταστροφή,και τα οποία έθεταν σε κίνδυνο αγαπημένες ψευδαισθήσεις,με συνέπεια, κατά το παλαιό έθιμο,να κρεμάνε τον αγγελιοφόρο.
    Τον ίλιγγο της «μαρτυρίας» έζησαν,βέβαια,΄Ελληνες και ξενοι,οπως οι Ιγνάτσιο Σιλόνε,Αντρέ Ζιντ,Στήβεν Σπέρμπερ, Ν.Μπούμπερ,΄Αρθουρ Καίσλερ και άλλοι.
    Ο ΄Αρθ.Καίσλερ ήταν 27 χρόνων οταν εντάχθηκε στο αριστερό κίνημα και 33 οταν το άφησε.Και ποτέ,πριν,ή μετά, η ζωή του δεν ήταν τόσο μεστή απο νόημα οσο σε εκείνα τα εφτά χρόνια.Ειχαν,οπως «μαρτυρεί»,την ανωτερότητα ενος όμορφου λάθους μπροστά σε μια ξεφτισμένη αλήθεια:
    Ο Ιακώβ που φύλαγε τα πρόβατα του Λάβαν εφτά χρόνια, κέρδισε την κόρη του Ραχήλ,αλλά το άλλο πρωί,μετά τον γάμο,ανακάλυψε οτι είχε ξοδέψει τη φλόγα του οχι στην όμορφη Ραχήλ αλλά στην άσχημη Λεία.Καί είπε στόν Λάβαν:«Τι τούτο έπραξας εις εμέ καί διατί με ηπάτησας;». Ποτέ δεν συνήλθε απ΄το σοκ να έχει κοιμηθεί με μια ψευδαίσθηση».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: