Δούρειος Ίππος

Ιστοχώρος πολιτικής ανάλυσης και διαλόγου

Η Ιστορία Δικαιώνει Τον Πλάτωνα: Το Παράδειγμα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου

Του Μελέτη Η. Μελετόπουλου*

Αναδημοσίευση του άρθρου από το Βήμα Ιδεών,  Σαββατο 2 Οκτωβρίου 2010

Στο ερώτημα εάν η εμπλοκή των διανοουμένων στην νεοελληνική πολιτική ζωή υπήρξε θετική ή αρνητική, θεωρώ κορυφαίο παράδειγμα τον βίο και την πολιτεία του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, που υπήρξε ταυτόχρονα πρωταγωνιστής τόσο στην πολιτική όσο και στην πνευματική ζωή της Ελλάδας κατά τον Εικοστό Αιώνα. Όσοι  τον γνώρισαν μετά το 1974, αποστασιοποιημένο πιά από την τρέχουσα πολιτική, δεν είχαν άμεσες εντυπώσεις  από τον Κανελλόπουλο ως ηγέτη της σκληρής μετεμφυλιακής Δεξιάς και μπόρεσαν να δούν σ’αυτόν κάτι πολύ σημαντικότερο:έναν χαρισματικό συγγραφέα και δάσκαλο.

Ο Κανελλόπουλος(1902-1986) είναι κυρίως γνωστός για το opus magnum του, την Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος. Πρωτοεκδόθηκε σε δίτομη μορφή από τις εκδόσεις ΑΕΤΟΣ το 1941, και ο Κανελλόπουλος συνέχισε να το ξαναγράφει, να το διορθώνει, να το εμπλουτίζει και να το επανεκδίδει σε όλο και περισσότερους τόμους μέχρι τον θάνατό του, όπως συνήθως συμβαίνει με τα μεγάλα έργα. Είναι ένα έργο κολοσσιαίο και σε όγκο και σε ποιότητα, αντίστοιχο ή και υπέρτερο κλασσικών ευρωπαϊκών συγγραμμάτων. Η μελέτη του μετασχηματίζει τα κριτήρια, εμβαθύνει την οντολογία, οξύνει την κρίση, διευρύνει την αντίληψη, προσδίδει ιστορικό βάθος στην σκέψη. Θέτει την Ελληνική συνείδηση στο ευρωπαϊκό της πλαίσιο. Και το αντίστροφο.

Πριν συγγράψει την Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος,ο Κανελλόπουλος είχε προλάβει να ολοκληρώσει, σε νεαρότατη ηλικία,από το 1923 μέχρι το 1940, σημαντικό κοινωνιολογικό έργο (έχει επανεκδοθεί από τις εκδόσεις Γιαλλελή στην πεντάτομη έκδοση ΄Απαντα Κοινωνιολογικά Παναγιώτη Κανελλόπουλου). Γυρίζοντας από την Γερμανία της Βαϊμάρης, κι έχοντας γνωρίσει από κοντά όλους τους πνευματικούς γίγαντες της εποχής εκείνης, ο Κανελλόπουλος έφερε μαζί του ως σκευή τον τότε σύγχρονο κοινωνιολογικό στοχασμό της εποχής του. Στην διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών,από το 1929 έως το 1935, καθώς και σε δεκάδες μελέτες και συγγράμματα, τον αναπαρήγαγε με απίστευτη ευχέρεια και πολυμάθεια, κριτικά και δημιουργικά. Μέγα μέρος του κοινωνιολογικού έργου του Κανελλόπουλου αφορά την Κοινωνιολογία του Πνεύματος, δηλαδή την ανάλυση των πνευματικών επιτευγμάτων με βάση το κοινωνικό και ιστορικό τους πλαίσιο. Αυτό υπήρξε βασικό εφόδιο του Κανελλόπουλου, που του επέτρεψε στην συνέχεια να συγγράψει την Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος, στην οποία συσχετίζει τα πνευματικά και καλλιτεχνικά ρεύματα της Ευρωπαϊκής ιστορίας με το πολιτικοκοινωνικό τους πλαίσιο. Tο ενδιαφέρον του Κανελλόπουλου στράφηκε μεταπολεμικά στην Ιστορία και στην Φιλοσοφία, χώρους στους οποίους επίσης διέπρεψε,συγγράφοντας έργα με ανθρωπιστικό και ιδεαλιστικό προσανατολισμό.

Επανέρχομαι στην αντίφαση του πνευματικού ανθρώπου με τον πολιτικό ηγέτη.Ο ίδιος ο Κανελλόπουλος εκτιμούσε ότι η ενασχόληση ενός πολιτικού άνδρα με πνευματική δραστηριότητα «δροσίζει το πνεύμα,διακόπτει την μονοτονία και κάνει τον πολιτικό να μην είναι και τόσο εξαρτημένος από την ικανοποίηση της φιλοδοξίας του.Γίνεται πιο αντικειμενικός,πιο αμερόληπτος και πιο ελεύθερος από προσωπικές φιλοδοξίες….»(Π.Κανελλόπουλος,Η ζωή μου,εκδ.Γιαλλελή,Αθήνα 1985,σ.142).Επιπλέον,ο Κανελλόπουλος,που πίστευε ακράδαντα στην ελευθερία του πνεύματος,καταπιέστηκε από την συμμετοχή του έστω και ως αρχηγού σε κομματικούς σχηματισμούς. «Και ο πιο προικισμένος αρχηγός ενός κόμματος δεν είναι απόλυτα ελύθερος.Είναι σε μεγάλο βαθμό οπαδός των οπαδών του.Είναι αναγκασμένος να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες και καμμιά φορά και στα πάθη των οπαδών του.Και αυτό βεβαίως το έζησα κυρίως στην περίοδο 1963-1967,όταν ήμουνα αρχηγός της ΕΡΕ»(έ.,α.,σ.204-5).

Ο Κανελλόπουλος ήταν σταθερά αντίθετος σε κάθε μορφής δικτατορίες, διώχθηκε από το Πανεπιστήμιο διότι αντιτάχθηκε στην πραξικοπηματική παλινόρθωση της Μοναρχίας το 1935, ενώ εξορίστηκε σε νησιά από την δικτατορία Μεταξά.Μπορούσε, ως ανιψιός του ιδρυτού του Λαϊκού Κόμματος Δ.Γούναρη, να σταδιοδρομήσει άκοπα στην πολιτική, προτίμησε όμως να ιδρύσει μόνος του,το 1935,το Εθνικόν Ενωτικόν Κόμμα, ένα πολιτικό σχήμα με εξαιρετική ποιότητα και στελέχη, που φιλοδοξούσε να πραγματοποιήσει υπέρβαση του μεσοπολεμικού δικομματισμού. Ιδεολογικά πρότεινε έναν τρίτο δρόμο μεταξύ του κομμουνισμού και του καπιταλισμού και είχε ως σύνθημα «μαύρο στα κοράκια του εθνικού διχασμού». Η επίδοσή του στις εκλογές του 1936 ήταν ασήμαντη(πήρε λιγώτερες από 5.000 ψήφους), αλλά η απήχησή του στην νεολαία της εποχής τεράστια. Το 1940 ο Κανελλόπουλος πολέμησε εθελοντής στην Αλβανία και το 1941 ίδρυσε την αντιστασιακή οργάνωση ΠΕΑΝ, η οποία συσπείρωσε, μαζί με την επίσης κανελλοπουλική Ιερά Ταξιαρχία, το μεγαλύτερο μέρος των νέων που δεν εντάχθηκαν στο ΕΑΜ. Η πνευματική του ακτινοβολία επέδρασε σαφέστατα στην ένταξη των νέων της εποχής σε οργανώσεις εθνικής αντιστάσεως.

Από το 1951, που εντάχθηκε στον Συναγερμό του Στρατάρχη Παπάγου, ο Κανελλόπουλος έγινε βασικός παράγων της μεταπολεμικής Δεξιάς παρατάξεως, διετέλεσε κατ’επανάληψη υπουργός,αντιπρόεδρος των κυβερνήσεων Παπάγου και Καραμανλή, αρχηγός της ΕΡΕ μετά την παραίτηση του Καραμανλή το 1964, πρωθυπουργός για λίγες εβδομάδες το 1967, μέχρι την βίαιη ανατροπή του από την χούντα των συνταγματαρχών. Ως ηγέτης της Δεξιάς, ο Κανελλόπουλος αναμφισβήτητα και σφάλματα διέπραξε και υπερβασίες και αστοχίες. Αλλά, διαδεχόμενος τον Καραμανλή το 1963, δημιούργησε προϋποθέσεις εσωκομματικής δημοκρατίας, διαλόγου,ελεύθερης έκφρασης όλων και ανοχής των ποικίλων απόψεων, κάτι πρωτοφανές για τον αυταρχισμό των προκατόχων του Καραμανλή και Παπάγου. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπ’όψιν ότι πολιτεύθηκε σ’ένα πολιτικό περιβάλλον πελατειακό, φαυλοκρατικό, διχαστικό, με έντονη την όψη της υστερίας. Αυτός αντιθέτως ήταν ιδεαλιστής, μαθητής και φίλος του Ferdinand Tonnies, του Karl Jaspers, του Alfred Weber. Είχε ευρωπαϊκή πνευματική συνείδηση σε μία κοινωνία με βαλκανικά χαρακτηριστικά, και πίστευε στην πνευματική ανάπτυξη σε εποχές  σφοδρών κοινωνικοπολιτικών συγκρούσεων.

Ο Κανελλόπουλος ήταν κορυφαίος ρήτωρ, μιλούσε πάντα από στήθους και οι λόγοι του διακρίνονταν από αρχιτεκτονική, καλλιέπεια, φιλοσοφικό βάθος, λιτότητα, σαφήνεια και ουσία. Επέλεγε τους συνεργάτες του αξιοκρατικά, δεν είναι δε τυχαίο ότι οι ποιοτικώτερες προσωπικότητες του μεταπολεμικού πολιτικού συστήματος ήταν δικοί του συνεργάτες(Κ.Τσάτσος,Π.Παπαληγούρας,Κ.Καλλίας κ.ά.). Ήταν ανιδιοτελής, ζούσε με ακραία λιτότητα, ηρνείτο την οικονομική ενίσχυση από ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες ώστε να είναι ηθικά ανεξάρτητος και το μόνο του εισόδημα ήταν ο μισθός του.Όλα αυτά πήγαζαν φυσικά από την ολοκληρωμένη πνευματική του προσωπικότητα, που του έδιδε μακροπρόθεσμη οπτική των πραγμάτων και  υπαγόρευε σε κάθε του πράξη κριτήρια ήθους και ποιότητας.

ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΩΝΤΩΝ ΣΥΝΑΡΤΑΤΑΙ ΑΜΕΣΑ ΜΕ ΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ

Την τριακονταετία 1910-1940, κατά την οποία το Ελληνικό κράτος εκσυγχρονίσθηκε, επεκτάθηκε και υπήρξε υπολογίσιμος γεωπολιτικός παίκτης, την πολιτική του ηγεσία αποτέλεσαν διακεκριμένες πνευματικές προσωπικότητες. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος μετέφρασε τον Θουκυδίδη κατά την διάρκεια της αυτοεξορίας του στο Παρίσι, η δε μετάφρασή του θεωρείται κλασσική. Οι συνεργάτες του υπήρξαν κι αυτοί σημαντικοί διανοούμενοι. Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου έκανε κοινωνιολογικές μεταπτυχιακές σπουδές στην Γερμανία και έφερε την ιδέα της κοινωνικής πολιτικής του καθηγητού Gustav Schmoller στην Ελλάδα, ιδρύοντας περιοδικό και επιστημονική εταιρεία. Αντίστοιχη ακαδημαϊκή παιδεία είχε ο Γεώργιος Παπανδρέου. Ο Θεμιστοκλής Σοφούλης ήταν αρχαιολόγος με γερμανική παιδεία. Στο πλευρό του Βενιζέλου στοιχήθηκαν άλλωστε και πολλοί νεαροί διανοούμενοι που αργότερα αυτονομήθηκαν, όπως ο κοινοτιστής Κωνσταντίνος Καραβίδας,ο σοσιαλιστής Ν.Γιαννιός, ο πρωτομαρξιστής Γ.Κωνσταντινίδης (Σκληρός), η τριάδα των δημοτικιστών Δελμούζος, Τριανταφυλλίδης και Γληνός κ.ά.

Στην αντιβενιζελική πλευρά, αναδείχθηκαν επίσης σημαντικές πνευματικές προσωπικότητες. Ο Δημήτριος Γούναρης έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην Γερμανία και επέστρεψε με ισχυρές σοσιαλιστικές και σε ορισμένα σημεία μαρξιστικές επιδράσεις, εισάγοντας την έννοια της κοινωνικής πολιτικής στην Δεξιά και καθιερώνοντας ως πρωθυπουργός τα πρώτα ασφαλιστικά ταμεία. Ο Π.Τσαλδάρης ήταν διακεκριμένος νομικός με γερμανικές μεταπτυχιακές σπουδές, ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης ήταν καθηγητής του ΕΜΠ με γαλλική παιδεία, ο Ιωάννης Μεταξάς είχε διακριθεί στην στρατιωτική επιστήμη, και μετεκπαιδεύθηκε στην πρωσσική ακαδημία πολέμου. Ασφαλώς κορυφαίος πνευματικά όλων των αντιβενιζελικών της εποχής ήταν ο (sui generis πάντως) Ίων Δραγούμης,που δολοφονήθηκε το 1920.

Στον χώρο της Αριστεράς, γνήσιοι διανοούμενοι ήταν οι σημαντικώτεροι ηγέτες του ΚΚΕ στην προζαχαριαδική περίοδο(ο ιστορικός Γιάννης Κορδάτος, ο μεταφραστής του Μαρξ Παντελής Πουλιόπουλος, ο ιστορικός ερευνητής και συγγραφέας Σεραφείμ Μάξιμος κ.ά.). Ο εγκάθετος της Μόσχας Ζαχαριάδης τους εκπαραθύρωσε όλους από το κόμμα κατά την δεκαετία του ‘30, με βραχυπρόθεσμο μεν αποτέλεσμα την εμπέδωση σταλινικής πειθαρχίας, με μεσοπρόθεσμη όμως συνέπεια την αποψίλωση του ΚΚΕ από θεωρητικούς και στοχαστές που θα μπορούσαν να ασκήσουν μία ευρύτερη επίδραση.Έτσι επόμενο ήταν στο ΚΚΕ να αναδειχθούν ηγέτες χωρίς πνευματικό και ηθικό κύρος. Το 1943-5 το ΚΚΕ συσπείρωσε στο πλαίσιο του ΕΑΜ σημαντικούς μεγαλοαστούς διανοουμένους (Σβώλος, Αγγελόπουλος ,Κόκκαλης, Σημίτης κλπ.), και δεν είναι τυχαίο ότι τότε ακριβώς βρέθηκε στο ζενίθ της επιρροής του. Αλλά γρήγορα αυτοί παραμερίστηκαν όταν ο Ζαχαριάδης επανήλθε από την εξορία.Υπ’αυτές τις συνθήκες,το ΚΚΕ ούτε κοινοβουλευτικό ρόλο μπορούσε να παίξει, αφού έλειπαν οι προσωπικότητες και οι ρήτορες, ούτε να επικρατήσει στρατιωτικά,αφού έλειπαν ηγέτες τύπου Τίτο ή Δημητρώφ.

Η απουσία ή ο εξοβελισμός πνευματικών προσωπικοτήτων υπήρξε έκτοτε μόνιμο χαρακτηριστικό του ΚΚΕ.Αλλά και στην ανανεωτική αριστερά,που συσπείρωσε τα πλέον διανοούμενα στοιχεία του κομμουνιστικού χώρου,η προσωπικότητα του κορυφαίου (διεθνώς) μαρξιστή Νίκου Πουλαντζά δεν αναδείχθηκε στον ηγετικό κύκλο.Οι γνήσιοι διανοούμενοι παρέμειναν περιφερειακοί στον χώρο του ΚΚΕ(ες),μετέπειτα Συνασπισμού.Αυτή η καχυποψία της ελληνικής αριστεράς έναντι των διανοουμένων ασφαλώς υπήρξε μία από τις αιτίες της μόνιμης πολιτικής καχεξίας της,της αδυναμίας της να αναλύσει σωστά τις εξελίξεις και να διατυπώσει μία πειστική και σοβαρή αντιπρόταση.

Αντιθέτως, μεταπολεμικά, η Δεξιά αξιοποίησε τους διανοουμένους της. Υπό τις διαδοχικές ηγεσίες Παπάγου-Καραμανλή-Κανελλόπουλου(1951-1967) σημαντικοί διανοούμενοι, επιστήμονες με διεθνείς περγαμηνές και συγγραφείς αξιοσημείωτων έργων διετέλεσαν κορυφαίοι υπουργοί (πρώτος όλων ασφαλώς ο διεθνώς αναγνωρισμένος κοινωνιολόγος,ιστορικός και φιλόσοφος Παναγιώτης Κανελλόπουλος, αλλά και ο νομικός και διεθνολόγος Π.Παπαληγούρας, τον οποίον μνημονεύει ο Raymon Aron, ο φιλόσοφος Κ.Τσάτσος, ο λογοτέχνης  Ε.Αβέρωφ, ο ιστορικός Σπ.Μαρκεζίνης, ο πολιτειολόγος Κ.Καλλίας, ο νομικός και κοινωνιολόγος Γρ.Κασιμάτης, ο ιστορικός Π.Πιπινέλης κ.ά. είχαν σημαντικό συγγραφικό έργο.Έτσι η Δεξιά μπορούσε να δίνει μάχες στο πεδίο των ιδεών.

Η παρακμή της Δεξιάς μετά το 1974,οι αλλεπάλληλες εκλογικές της ήττες και οι δύο ατυχείς κυβερνητικές της θητείες το 1990-3 και το 2004-09 ασφαλώς σχετίζονται με την καταβαράθρωση του πνευματικού επιπέδου των στελεχών της. Η ιδεολογική ηγεμονία   θεωρήθηκε ζήτημα άνευ σημασίας. Αντί για διανοουμένους αναδεικνύονταν πλέον πρόσωπα χωρίς θεωρητική συγκρότηση, με αποτέλεσμα την συντριπτική ήττα από το ΠΑΣΟΚ στο πεδίο των ιδεών. Ενώ αντιθέτως η συσπείρωση διανοουμένων γύρω από τον Α.Παπανδρέου το διάστημα 1975-1985 και τον Κ.Σημίτη το 1996-99 ασφαλώς συνδέεται με την εκλογική και κυβερνητική τους επίδοση.

*Διδάκτωρ Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης

Advertisements

2 responses to “Η Ιστορία Δικαιώνει Τον Πλάτωνα: Το Παράδειγμα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου

  1. ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΠΕΡΑΤΗΣ Νοέμβριος 24, 2010 στο 4:49 μμ

    Επισκέπτομαι πρώτη φορά την ιστοσελίδα σας και την βρίσκω αξιόλογη.Μέσα απο αυτή επιτρέψτε μου να συγχαρώ τον συγγραφέα του βιβλίου «Το ζήτημα του πατριωτισμού» του Μ.Μελετόπουλου το οποίο διαβάζω αυτη την περίοδο και με συναρπάζει.Ελπίζω να γίνω πιο τακτικός αναγνώστης της.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: